Park pałacowy w Czerniejewie jest integralną częścią zespołu rezydencjonalnego i należy do najcenniejszych założeń zieleni historycznej w Wielkopolsce. Rozciąga się na powierzchni około 13 hektarów. Porastają go trzystuletnie drzewa, a uzupełniają malownicze stawy, tworzące harmonijną kompozycję łączącą dziedzictwo kultury z bogactwem przyrody.
Powstanie parku
Historia parku sięga lat 1771-1775, gdy generał Jan Lipski herbu Grabie wznosił swoją barokową rezydencję. Założenie parkowe projektowano równolegle z budową pałacu, dbając o ścisłą współzależność architektury z otaczającą zielenią. Miało ono podkreślać majestat siedziby i tworzyć odpowiednią oprawę dla reprezentacyjnej rezydencji magnackiej.
Już w pierwszym etapie tworzenia parku wytyczono główne aleje, które przetrwały do dziś – lipową, jesionową i kasztanową. Te szerokie trakty spacerowe wyznaczyły szkielet kompozycji i stały się osiami, wokół których rozwijała się dalsza zabudowa zielenią. W części północnej założenia zaprojektowano trzy osie widokowe, które miały kierować wzrok zwiedzających ku wybranym punktom w krajobrazie i otwierać park na okoliczne tereny.
Kompozycja zieleni została starannie dopasowana do stylu architektonicznego pałacu. Regularne układy roślinności, geometryczne podziały przestrzeni oraz symetria wszystkich elementów miały harmonijnie współgrać z barokową bryłą budynku. Park i pałac tworzyli nierozerwalną całość – jeden element uzupełniał i podkreślał wartości drugiego.
Początkowo park został zaprojektowany w stylu francuskim, zgodnie z obowiązującą w XVIII wieku modą na regularne ogrody wzorowane na założeniach André Le Nôtre’a. Charakteryzowały go geometryczne podziały, symetryczne układy, proste aleje i starannie przystrzyżone żywopłoty. Ogród francuski podkreślał majestat rezydencji i dominację człowieka nad przyrodą.
Przekształcenie w styl angielski
W połowie XIX wieku, za czasów rodziny Skórzewskich, przeprowadzono gruntowną transformację założenia. Park przebudowano w modnym wówczas stylu angielskim, nawiązującym do naturalnego krajobrazu. Właściciele zdecydowali się na odejście od regularnych linii i sztucznych podziałów, tworząc założenie przypominające swobodnie rosnący las z malowniczymi zakątkami i romantycznymi widokami.
Mimo przekształceń park zachował do pewnego stopnia regularność charakterystyczną dla pierwotnego projektu. Główne aleje pozostały niezmienione, tworząc szkielet kompozycji, wokół którego rozwijała się swobodniejsza zieleń. To unikatowe zestawienie barokowej struktury z romantyczną naturalnością decyduje o wyjątkowym charakterze parku.
Drzewostan i najcenniejsze okazy
Najstarszą częścią parku jest obszar położony między pałacem, stawem a drogą prowadzącą do Gniezna. To właśnie tutaj rosną najokazalsze drzewa, których wiek sięga trzech wieków. Wśród nich szczególną uwagę zwracają potężne dęby szypułkowe, będące niemymi świadkami historii rezydencji i kolejnych pokoleń jej mieszkańców.
Na uwagę zasługują również monumentalne graby tworzące gęste aleje, lipy o rozłożystych koronach oraz wyjątkowy cis pospolity o czterech pniach – rzadkość w polskich parkach. W parku rośnie także wiele innych gatunków drzew i krzewów, w tym świerki, platany, modrzewie, buki i jesiony, tworzące bogaty i różnorodny drzewostan. Większość drzew objęta jest szczególną ochroną konserwatorską. Obecnie stanowią pomniki przyrody ze względu na swój wiek, rozmiary lub wartość przyrodniczą. Te okazy stanowią bezcenną część dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego regionu.
Stawy i elementy wodne
Nieodłącznym elementem parku są stawy połączone przepustami i jazami z rzeczką Wrześnicą. Tworzą one malowniczy system wodny, który ożywia krajobraz i stanowi siedlisko dla licznych gatunków ptactwa wodnego. W okresie letnim stawy odbijają zieleń drzew i architekturę pałacu, tworząc romantyczne widoki. Wokół stawów prowadzą spacerowe alejki, a niewielkie mostki umożliwiają przemieszczanie się między różnymi częściami parku. Te elementy infrastruktury, choć funkcjonalne, zostały zaprojektowane z dbałością o walory estetyczne, harmonijnie wtapiając się w otoczenie.
Leśna część parku
Część leśna parku, rozciągająca się na północ od stawów, charakteryzuje się regularnym układem dróg i linii prostych, które dzielą teren na czworoboki i trójkąty. Ten układ sprawia wrażenie regularnej kompozycji geometrycznej i stanowi pozostałość po pierwotnym, barokowym założeniu. Mimo upływu czasu i zmian w stylistyce parku, ta część zachowała swój pierwotny charakter. Park płynnie łączy się z otaczającymi go lasami, tworząc nie tylko naturalny korytarz ekologiczny, ale również zieloną oazę na tle rolniczego krajobrazu Wielkopolski. Ta ciągłość zieleni sprawia, że spacer po parku można przedłużyć o wędrówkę po okolicznych lasach, odkrywając ich przyrodnicze bogactwo.
Bażantarnia
W głębi parku, w odległości około siedmiuset metrów od głównego pałacu, znajduje się budynek zwany Bażantarnią. Powstał znacznie później niż pałac, w latach 1908-1910, lecz został utrzymany w stylu dworu późnobarokowego, harmonizującym z całym założeniem rezydencjonalnym. Pierwotnie służył hodowli bażantów, później przekształcony został w domek myśliwski. W latach siedemdziesiątych XX wieku budynek został częściowo przebudowany – nad głównym wejściem dobudowano taras wsparty na dwóch potężnych kolumnach. Obecnie Bażantarnia stanowi atrakcję dla zwiedzających park i świadczy o szerszych funkcjach, jakie pełniła niegdyś rezydencja.
Funkcje parku
Park pałacowy w Czerniejewie od zawsze pełnił nie tylko funkcje reprezentacyjne i estetyczne, ale także rekreacyjne. Już w XVIII i XIX wieku stanowił miejsce spacerów właścicieli i ich gości, oferując spokój oraz możliwość kontaktu z naturą. Organizowano tu polowania, przyjęcia plenerowe i romantyczne spotkania. Dziś park funkcjonuje jako park miejski, dostępny dla mieszkańców i turystów. Stanowi wartościową oazę historycznej zieleni i ulubione miejsce rodzinnych spacerów. Latem odbywają się tu koncerty, imprezy kulturalne, wesela i sesje zdjęciowe. Park wykorzystywany jest również do organizacji wycieczek przyrodniczych i historycznych dla dzieci i młodzieży, które poznają zarówno walory przyrodnicze, jak i dziedzictwo kulturowe tego miejsca.
Ochrona i stan zachowania
Cały park objęty jest ochroną konserwatorską jako zabytek, co nakłada na zarządzających obowiązek dbania o jego historyczny charakter i cenny drzewostan. Stan zachowania założenia jest dobry – regularne prace pielęgnacyjne, konserwacja stawów i alejek oraz troska o pomnikowe drzewa sprawiają, że park może cieszyć kolejne pokolenia. Szczególna uwaga poświęcana jest najstarszym drzewom, które wymagają fachowej opieki dendrologicznej. Prowadzone są zabiegi profilaktyczne mające na celu przedłużenie ich życia oraz zabezpieczenie przed chorobami i szkodnikami. Regularne przeglądy stanu zdrowotnego drzewostanu pozwalają na szybką reakcję w przypadku zagrożeń.
Połączenie z miastem
Park pałacowy w Czerniejewie jest połączony z centrum miasta długą aleją biegnącą wzdłuż ulicy Pałacowej. Ta oś widokowa, łącząca rezydencję z rynkiem i kościołem parafialnym, stanowi jeden z ostatnich w Wielkopolsce przykładów barokowego założenia urbanistycznego integrującego pałac z miejską tkanką. W połowie drogi między pałacem a centrum miasta znajduje się efektowny most z początku XX wieku, ozdobiony solidnymi balustradami z wolutami, wazami i kartuszami z herbami. Most ten podkreśla historyczne znaczenie osi pałac-miasto i wzbogaca krajobraz jako dodatkowy element architektoniczny.
Współczesność
Współcześnie park pełni wielorakie funkcje. Służy jako miejsce rekreacji i wypoczynku dla mieszkańców oraz turystów odwiedzających pałac. Jest żywym organizmem, który ewoluuje wraz z upływem czasu, zachowując jednak swój historyczny charakter i wartość jako pomnik kultury i przyrody. Park pałacowy w Czerniejewie stanowi wzór harmonii między dziedzictwem kulturowym a bogactwem przyrody. Aleje, stawy i monumentalne drzewa tworzą oazę spokoju, w której przeszłość płynnie przechodzi w teraźniejszość, tworząc nierozerwalny związek historii z naturą.